Wilde planten in Nederland en België

Jakobskruiskruid en Duinkruiskruid - Jacobaea vulgaris

Frysk: Jabikskrúswoartel en Dúnkrúswoartel

English: Tansy ragwort en Dune Ragwort

Français: Séneçon jacobée en Séneçon nu

Deutsch: Jakobs-Greiskraut en Dünen-Jakobs-Greiskraut

Synoniemen: Senecio jacobaea, Jacobskruiskruid, Senecio jacobaea subsp. dunensis, Senecio dunensis

Familie: Asteraceae (Composietenfamilie)

Naamgeving (Etymologie): Dit kruid was gewijd aan Sint-Jacob, de beschermheilige van de paarden, vandaar de Nederlandse en wetenschappelijke naam (Jacobaea). Vulgaris betekent gewoon en dunensis verwijst naar de duinen.

Ondersoorten: Er komen in onze omgeving twee ondersoorten voor: Jakobskruiskruid (Jacobaea vulgaris subsp. vulgaris) en Duinkruiskruid (Jacobaea vulgaris subsp. dunensis).

Beschrijving (Klik op een afbeelding om te vergroten).

Levensduur: Tweejarig of meerjarig.

Plantvorm: Kruid.

Winterknoppen: Hemikryptofyt.

Hoofdbloei: Juni t/m oktober.

Afmeting: 30-90 cm.

Jakobskruiskruid


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl

Duinkruiskruid


Rasbak - cc by-sa 3.0


Hans Toetenel - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


© Henk van der Sluis - cc by-nc-nd 3.0

Wortels: De oorspronkelijke penwortel verdwijnt spoedig en wordt vervangen door vele forse, taaie bijwortels vanuit de stengelbasis. De stengelbasis zwelt op tot een zeer korte, min of meer scheefliggende wortelstok. Er zijn geen uitlopers.

Jakobskruiskruid


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl

Stengels: De rechtopstaande, geribde stengels zijn soms groen of soms roodpaars. Ze zijn alleen boven het midden vertakt. Eerst zijn ze iets spinragachtig behaard, maar later verdwijnt de beharing.

Jakobskruiskruid


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl

Duinkruiskruid


© Adrie van Heerden - verspreidingsatlas.nl


© Hans Mankor - cc by-nc-nd 3.0


Emmanuel Stratmains - cc by-sa 2.0 fr


© Corry Abbink-Meijerink - cc by-nc-nd 3.0

Bladeren: De onderste bladen zijn liervormig,veerdelig met een kleine eindslip. Tijdens de bloei zijn deze rozetbladen meestal al verdord. De verspreidstaande stengelbladen zijn veerdelig tot dubbel veerdelig. De eindslip is klein hoogstens 1/3 zo lang als het blad. Deze bladen zijn halfstengelomvattend.

Jakobskruiskruid


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl

Duinkruiskruid


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


© Joey Blom - cc by 3.0


Pieter Klein - plus.google.com


Emmanuel Stratmains - cc by-sa 2.0 fr

Bloemen: Polygaam. De bloemhoofdjes vormen samen grote schermvormige pluimen. Het vruchtbeginsel is onderstandig met één stijl en twee stempels. De binnenste omwindselbladen hebben een donkere top. Het buitenomwindsel is één- tot driebladig.
Jakobskruiskruid
: De hoofdjes zijn 1½-2½ cm. De twaalf tot vijftien, normaal ontwikkelde lintbloemen zijn goudgeel. De vele buisbloemen zijn iets donkerder van kleur.
Duinkruiskruid: Er zijn geen lintbloemen.

Jakobskruiskruid


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl

Duinkruiskruid


Rasbak - cc by-sa 3.0


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl

Vruchten: De randstandige nootjes kunnen vrijwel kaal of dicht kortharig zijn. Met vruchtpluis. De overige nootjes zijn dicht kortharig. De zaden zijn kortlevend (één tot vijf jaar). Tweezaadlobbig.
Jakobskruiskruid
: De randstandige nootjes zijn vrijwel kaal. De andere nootjes zijn behaard.
Duinkruiskruid: Alle nootjes zijn vrij dicht behaard (ook die langs de randen).

Jakobskruiskruid


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl


©2006 Digital Plant Atlas - cc by-nc-sa 3.0 nl

Duinkruiskruid


© Frank van Gessele - cc by 3.0


Peter Wetzels - cc by 3.0


© Frank van Gessele - cc by 3.0


Susanne van Reenen - cc by-nc-nd 4.0

Giftigheid: Giftig.

Biotoop

Bodem: Jakobskruiskruid: Zonnige tot soms licht beschaduwde, open (pionier) tot gazige plaatsen op droge tot matig vochtige, matig voedselarme tot matig voedselrijke, zwak zure tot kalkrijke grond (zand, leem, löss, mergel, zavel en stenige plaatsen).
Duinkruiskruid: Zonnige, open (pionier) tot gazige plaatsen op droge tot matig vochtige, matig voedselarme tot matig voedselrijke, zwak zure tot kalkrijke grond (zand, leem, löss, mergel, zavel en stenige plaatsen).

Groeiplaatsen: Jakobskruiskruid: Grasland, bermen, langs zandpaden, zeeduinen, langs spoorwegen (spoorbermen en spoorwegterreinen), dijken (kanaaldijken en rivierdijken), haventerreinen, industrieterreinen, in de voegen van bestrating, plantsoenen, braakliggende grond, akkers (akkerranden), bossen (langs bospaden), bosranden, doornheggen en afgravingen.
Duinkruiskruid: Zeeduinen (duingrasland), langs spoorwegen (spoorbermen en spoorwegterreinen), grasland, bermen, langs zandpaden, dijken (kanaaldijken en rivierdijken), haventerreinen, industrieterreinen, in de voegen van bestrating, plantsoenen, braakliggende grond, akkers (akkerranden), bossen (langs bospaden), bosranden, doornheggen en afgravingen.

Verspreiding

Wereld: Jakobskruiskruid: Gematigde streken in Europa en Azië (niet in het uiterste noorden en zuiden), oostelijk tot in Midden-Azië. Ingeburgerd in Australië, zuidelijk Afrika en Noord- en Zuid-Amerika.

Duinkruiskruid: Het kustgebied van West-Europa.

Nederland: Jakobskruiskruid: Inheems. Algemeen.

Duinkruiskruid: Inheems. Vrij algemeen.

Vlaanderen: Jakobskruiskruid: Inheems. Algemeen.

Duinkruiskruid: Inheems. Vrij algemeen.

Wallonië: Jakobskruiskruid: Algemeen.

Duinkruiskruid: Waarschijnlijk niet in Wallonië.

Toepassingen

Alle soorten van dit geslacht zijn giftig, maar toch is dit kruid in de geneeskunde toegepast tegen zweren in de mond, ischias en zwellingen. Voor de meeste zoogdieren is Jakobskruiskruid zeer giftig. Koeien en paarden mijden de planten bij het grazen. Maar als ze een dodelijke dosis hebben binnengekregen, duurt het dikwijls een paar maanden voordat symptomen van vergiftiging (levercirrose) optreden. Na ongeveer een week volgt dan de dood. Schapen vreten de plant wel, vooral de bladeren van planten die nog in het rozetstadium verkeren. Hierna vertonen de schapen echter wel een slechte groei. Jakobskruiskruid is een van de weinige planten die niet door konijnen worden gegeten - tenzij 's winters de nood hoog is, want dan vreten ze soms de met reserves gevulde wortelstok. De rozetbladeren worden eraf gebeten en niet gegeten. Wortelgedeelten die in de grond zijn achtergebleven, kunnen dan tot nieuwe planten uitgroeien. De konijnen schijnen hier geen blijvende schade van te ondervinden.
De rups van de Sint-Jakobsvlinder kan zonder problemen van de plant kan eten. Ze slaan de gifstoffen uit Jacobskruiskruid op, waardoor ze later als vlinder oneetbaar zijn voor prooidieren.

De rups van de Sint-Jakobsvlinder (Klaas Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl)

Sint-Jakobsvlinder (Ben Sale - cc by 2.0)

Oude illustraties (Klik op een afbeelding om te vergroten).


Duinkruiskruid
Flora Batava, deel 15, Jan Kops en F.W. van Eeden (1877)


Jakobskruiskruid
Flora Batava, deel 3, Jan Kops (1814)


Cruijdeboek, deel 1, Rembert Dodoens. Gheslacht, onderscheet, fatsoen, naemen, cracht ende werckinghe (1554)


Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé (1885-1905)


Bilder ur Nordens Flora, deel 1, Carl Axel Magnus Lindman (1922-1926)


Svensk botanik, deel 9, J.W. Palmstruch e.a. (1807-1838)


Atlas des plantes de France, deel 2, Amédée Masclef (1890)


Flora Parisiensis, deel 2, P. Bulliard (1776-1781)


Flora regni borussici, deel 7, A.G. Dietrich (1839)


New Kreüterbuch, L. Fuchs (1543)


Deutschlands Flora in Abbildungen, Jacob Sturm und Johann Georg Sturm


Flora Danica, Georg Christian Oeder e.a. (1761-1883)


British entomology, deel 5, J. Curtis (1823-1840)


English Botany, or Coloured Figures of British Plants, deel 5, J.E. Sowerby (1866)


Unkrauttaflen - Weed plates - Planches des mauvaises herbes - Ugressplansjer, E. Korsmo (1934-1938)


Unsere Unkräuter, Zweite Auflage, L. Klein (1926)


Hortus Romanus juxta Systema Tournefortianum, deel 8, Giorgio Bonelli (1783-1816)


Plantarum seu stirpium icones, deel 1, M. de Lobel (1581)

2001-2022 K.M. Dijkstra - cc by-nc-sa 3.0 nl