 | Namen
Nederlands: Bilzekruid (Bilzenkruid)
Frysk: Bilzekrûd
English: Black Henbane (Henbane)
Français: Jusquiame noire
Deutsch: Schwarzes Bilsenkraut
Wetenschappelijk: Hyoscyamus niger
Familie: Nachtschadefamilie, Solanaceae Beschrijving
Afmeting: 30 tot 80 cm.
Levensduur: Eenjarig of tweejarig.
Bloeimaanden: Juni t/m oktober.
Stengels: De rechtopstaande, al dan niet vertakte stengels zijn kleverig zacht behaard.
Bladeren: De stinkende bladeren zijn 10 tot 20 cm lang. Ze zijn kleverig zacht behaard en eirond tot langwerpig. Ze hebben een vrijwel gave rand of de bladeren zijn bochtig getand tot bijna veerspletig. De onderste bladeren zijn gesteeld, de bovenste halfstengelomvattend.
Bloemen: De bloemen vormen een lange, aarvormige, eenzijdige, aan de top gekromde bloeiwijze in de oksels van grote schutbladen. Ze zijn kort gesteeld, bleekgeel, netvormig paars generfd, onregelmatig trompetvormig en 2 tot 3 cm groot. Ze hebben een duidelijke onderlip. De kelk is buisvormig met 5 korte lobben. De meeldraden zijn verschillend in hoogte. De stijl is eerst langer dan de meeldraden, later is dit andersom.
Vruchten: De doosvrucht is kruikvormig. Biotoop
Bodem: Zonnige, open plaatsen (pioniervegetatie) op droge, matig voedselrijke tot zeer voedselrijke, vaak kalkrijke, verstooorde of omgewerkt, vaak stenige grond (zand, klei en stenige plaatsen).
Groeiplaatsen: Duinen, bermen, bij boerderijen, aan de voet van muren, puinstortplaatsen, bouwterreinen, langs spoorwegen (spoorwegterreinen), ruderale plaatsen, vuilnishopen, moestuinen, door vee afgetrapte kanten van dijken en op vloedmerkgordels langs rivieren (grindbanken langs de Maas) en op vloedmerkgordels aan de kust. Verspreiding
Wereld
(Warm-)gematigde streken in Europa en Azië. Ingeburgerd in Noord-Amerika, Zuid-Australië en Nieuw-Zeeland. Nederland
Zeldzaam in de Hollandse en Zeeuwse duinen en in het rivierengebied. Elders zeer zeldzaam.
Rode lijst 3. Matig afgenomen. Vlaanderen
Zeer zeldzaam. Het meest langs de Maas, in de duinen en nabij stedelijke gebieden.
Rode lijst. Zeldzaam. Wallonië: Zeer zeldzaam.
Rode lijst. Met uitsterven bedreigd. Wetenswaardigheden
De gehele plant is zeer giftig. De belangrijkste gifstoffen zijn de zogenaamde tropane alkaloïden scopolamine, hyoscyamine, atropine. De verschijnselen zijn een opgezwollen buik en hevige krampen. Hierop volgt eerst verlamming en ten slotte de dood. In de volksgeneeskunde werd de narcotische en hallucinaties (waanvoorstellingen) opwekkende plant als kramp oplossend middel en bij astma ingezet. De bladeren, en ook de gemakkelijker doseerbare zaden, werden voor hun roesopwekkend effect gerookt. Het gebruik is nu verouderd, omdat het gehalte aan giftige stoffen sterk varieert en gemakkelijk tot vergiftiging kan leiden. De oude volksnamen dolkruid en mallewillempjeskruid wijzen ook op de giftigheid van de plant. Volgens een oude overlevering is het Bilzekruid een onderdeel van de beroemde heksenvliegzalf. Door hedendaagse heksen wordt de plant niet meer gebruikt voor medische of magische toepassingen, omdat een verkeerde dosering dodelijk kan zijn. Tot in de 17e eeuw werd ook bier met het zaad van Bilzekruid versterkt. Bilzekruid is een oeroud geneeskruid, dat al voor 2000 v.Chr. in gebruik was bij de Sumeriërs. Gifstoffen uit deze plant werden wel gebruikt als middel om bekentenissen van politieke gevangenen af te dwingen! De bedwelmende eigenschappen werden ook gebruikt tegen kiespijn. 
© 2001-2012 Klaas Dijkstra |
